Hukuman sahaja tidak memadai dalam membela mangsa kemalangan jalan raya
Oleh Dr. Siti Aisyah Samudin
Kemalangan jalan raya bukanlah perkara asing dalam kehidupan masyarakat Malaysia. Hampir setiap hari kita membaca berita mengenai kemalangan yang mengakibatkan kecederaan serius atau kehilangan nyawa. Ada yang berpunca daripada kecuaian, pemanduan berbahaya, memandu di bawah pengaruh alkohol atau dadah, penggunaan telefon bimbit ketika memandu dan pelbagai bentuk pelanggaran peraturan jalan raya.
Apabila berlaku kemalangan yang melibatkan kesalahan jenayah, perhatian masyarakat lazimnya tertumpu kepada pesalah. Berapa lama hukuman penjara yang akan dikenakan? Berapa jumlah denda? Adakah lesen memandu akan digantung? Adakah hukuman yang dikenakan cukup berat? Persoalan ini sememangnya penting. Undang-undang perlu memberi mesej yang jelas bahawa perbuatan yang membahayakan pengguna jalan raya tidak boleh dipandang ringan. Namun, dalam keghairahan membincangkan hukuman terhadap pesalah, ada satu pihak yang kadangkala kurang diberikan perhatian, iaitu mangsa dan keluarga mereka.
Bagi keluarga yang kehilangan orang tersayang, hukuman terhadap pesalah tidak semestinya menyelesaikan kesan yang mereka tanggung. Ada keluarga kehilangan pencari nafkah. Ada mangsa yang mengalami kecederaan kekal dan tidak lagi mampu bekerja seperti sebelumnya. Ada juga yang perlu menanggung kos rawatan dan pemulihan untuk tempoh yang panjang. Di sinilah kita perlu bertanya satu soalan yang lebih besar. Adakah keadilan sudah benar-benar terlaksana apabila pesalah dihukum?
Keadilan bukan hanya menghukum pesalah
Dalam sistem keadilan jenayah, hukuman mempunyai fungsi yang penting. Ia bertujuan menghukum pesalah, mencegah kesalahan daripada berulang dan memberi peringatan kepada masyarakat. Namun, keadilan tidak seharusnya dilihat hanya melalui berat atau ringannya hukuman yang dijatuhkan.
Dari sudut mangsa, kesan sesuatu kemalangan mungkin berterusan lama selepas kes mahkamah selesai. Seorang suami yang meninggal dunia mungkin meninggalkan isteri dan anak yang masih kecil. Seorang mangsa yang mengalami kecederaan serius mungkin kehilangan pekerjaan. Dalam keadaan tertentu, keluarga terpaksa mengubah keseluruhan kehidupan mereka bagi menjaga mangsa yang mengalami kecacatan kekal.
Penjara terhadap pesalah tidak membayar bil rawatan mangsa. Denda yang dibayar kepada kerajaan juga tidak semestinya membantu keluarga yang kehilangan sumber pendapatan. Lantaran itu, perbincangan mengenai keadilan perlu memberikan ruang yang lebih besar kepada kepentingan mangsa. Persoalan yang perlu diberikan perhatian bukan sahaja bagaimana pesalah harus dihukum, tetapi bagaimana kerugian yang dialami oleh mangsa dapat dipulihkan sebaik mungkin.
Pampasan sebagai sebahagian daripada keadilan
Pampasan tidak mampu mengembalikan nyawa yang telah hilang. Wang juga tidak dapat menghapuskan trauma atau mengembalikan keadaan seseorang seperti sebelum kemalangan berlaku. Namun, pampasan mempunyai fungsi yang sangat penting dalam membantu mangsa dan keluarga meneruskan kehidupan.
Bagi mangsa yang mengalami kecederaan, pampasan boleh membantu menampung kos rawatan, pemulihan, kehilangan pendapatan dan keperluan penjagaan jangka panjang. Bagi keluarga mangsa yang meninggal dunia pula, bantuan kewangan boleh mengurangkan beban yang timbul akibat kehilangan sumber pendapatan keluarga.
Atas sebab itu, perkembangan semasa yang memberikan perhatian kepada mekanisme pampasan kepada mangsa kemalangan jalan raya wajar dilihat secara positif. Ia menunjukkan bahawa perbincangan mengenai keselamatan jalan raya mula bergerak daripada persoalan hukuman semata-mata kepada persoalan yang lebih luas mengenai hak dan kebajikan mangsa.
Namun, mekanisme pampasan perlu dibentuk dengan teliti. Ia perlu jelas, mudah diakses dan tidak menyebabkan mangsa terpaksa melalui proses yang terlalu panjang untuk mendapatkan hak mereka. Dalam banyak keadaan, bantuan yang datang terlalu lewat mungkin tidak lagi dapat menyelesaikan masalah yang telah ditanggung oleh keluarga selama bertahun-tahun.
Apa yang boleh dipelajari daripada konsep diyat
Dalam tradisi perundangan Islam, persoalan kecederaan dan kehilangan nyawa tidak hanya dilihat daripada sudut penghukuman terhadap pelaku. Konsep diyat memperlihatkan bahawa hak mangsa dan keluarga turut diberikan perhatian apabila berlaku kehilangan nyawa atau kecederaan tertentu.
Diyat sering difahami secara mudah sebagai sejumlah bayaran yang diberikan dalam kes tertentu melibatkan kehilangan nyawa atau kecederaan. Namun, nilai yang lebih besar di sebalik konsep ini ialah pengiktirafan bahawa sesuatu kesalahan bukan sahaja melibatkan hubungan antara pesalah dengan negara. Ia turut memberikan kesan secara langsung kepada mangsa dan keluarga.
Dalam konteks hari ini, tidak semestinya sistem diyat perlu dipindahkan secara langsung ke dalam kerangka undang-undang sedia ada. Sistem perundangan, struktur insurans dan takaful serta mekanisme pampasan di Malaysia mempunyai kerangka tersendiri.
Namun, prinsip yang mendasarinya boleh menjadi sebahagian daripada perbincangan. Apabila seseorang kehilangan nyawa akibat perbuatan orang lain, persoalan keadilan tidak seharusnya berhenti apabila pesalah dihukum. Nasib keluarga yang ditinggalkan juga perlu menjadi sebahagian daripada pertimbangan keadilan.
Pendekatan seperti ini sebenarnya membawa kita kepada pemahaman yang lebih menyeluruh tentang keadilan. Pesalah tetap perlu bertanggungjawab terhadap perbuatannya, tetapi pada masa yang sama mangsa tidak boleh dibiarkan menanggung akibat seorang diri.
Jangan biarkan mangsa berjuang sendirian
Salah satu cabaran besar dalam isu pampasan ialah proses mendapatkan pampasan itu sendiri. Mangsa mungkin perlu berurusan dengan pelbagai pihak, mendapatkan laporan perubatan, mengemukakan tuntutan dan dalam keadaan tertentu melalui proses perundangan yang mengambil masa. Bagi seseorang yang sedang pulih daripada kecederaan serius atau keluarga yang baru kehilangan orang tersayang, proses sebegini bukanlah sesuatu yang mudah.
Oleh sebab itu, sebarang usaha memperkukuh mekanisme pampasan perlu mengambil kira kedudukan sebenar mangsa. Sistem yang baik bukan hanya menyediakan hak di atas kertas, tetapi memastikan hak tersebut boleh diperoleh secara praktikal. Kerjasama antara kerajaan, mahkamah, agensi berkaitan, industri insurans dan takaful juga penting. Dalam jangka panjang, Malaysia boleh meneliti suatu mekanisme pampasan yang lebih tersusun bagi kes kemalangan tertentu, khususnya apabila kemalangan melibatkan kecuaian serius atau perbuatan yang jelas membahayakan pengguna jalan raya.
Pada masa yang sama, mekanisme tersebut perlu mempunyai kawalan yang baik supaya pampasan tidak disalahgunakan dan tidak menjejaskan prinsip bahawa setiap kes perlu dinilai berdasarkan fakta serta tahap tanggungjawab pihak yang terlibat.
Mencari keseimbangan antara hukuman dan pemulihan
Perbincangan mengenai pampasan bukan bermaksud hukuman terhadap pesalah perlu dikurangkan. Dalam kes yang melibatkan pemanduan berbahaya, kecuaian serius atau pemanduan di bawah pengaruh alkohol dan dadah, tindakan undang-undang yang tegas tetap diperlukan.
Apa yang perlu dipertimbangkan ialah keseimbangan antara dua perkara. Pertama, memastikan pesalah bertanggungjawab terhadap perbuatannya. Kedua, memastikan mangsa atau keluarga tidak dipinggirkan selepas sesuatu tragedi berlaku. Kita tidak seharusnya terperangkap dalam anggapan bahawa semakin berat hukuman, semakin sempurna keadilan. Hukuman yang berat mungkin memberikan kesan pencegahan dan memenuhi tuntutan pertanggungjawaban, tetapi keadilan terhadap mangsa memerlukan lebih daripada itu.
Dalam konteks kemalangan jalan raya, pendekatan yang lebih menyeluruh perlu menggabungkan aspek pencegahan, penghukuman, pampasan dan pemulihan. Keselamatan jalan raya bukan hanya tentang menangkap dan menghukum mereka yang melanggar undang-undang. Ia juga tentang bagaimana masyarakat dan sistem perundangan bertindak apabila seseorang telah menjadi mangsa.
Penutup
Setiap kemalangan maut mempunyai cerita yang tidak berakhir pada hari kejadian. Di sebalik angka kematian dan kecederaan terdapat keluarga yang kehilangan orang tersayang, anak yang kehilangan ibu atau bapa dan mangsa yang mungkin terpaksa hidup dengan kecacatan sepanjang hayat. Undang-undang tentunya tidak mampu mengembalikan segala yang telah hilang. Namun, undang-undang boleh memastikan mereka yang terkesan tidak dilupakan.
Sudah tiba masanya perbincangan mengenai kemalangan jalan raya tidak hanya berkisar tentang berapa tahun seseorang pesalah harus dipenjarakan atau berapa tinggi denda yang perlu dikenakan. Kita juga perlu bertanya apakah yang berlaku kepada mangsa selepas keputusan mahkamah dibacakan.
Dalam hal ini, prinsip pampasan termasuk nilai yang boleh dipelajari daripada konsep diyat menawarkan satu sudut yang penting. Keadilan bukan hanya tentang memastikan pesalah menerima hukuman yang sewajarnya. Keadilan juga bermaksud memastikan mangsa mendapat pembelaan dan keluarga yang ditinggalkan tidak dibiarkan menanggung kesannya sendirian. Kerana pada akhirnya, ukuran sebuah sistem keadilan bukan sahaja pada sejauh mana ia menghukum, tetapi juga pada sejauh mana ia membela.
Penulis merupakan Pensyarah Kanan di Jabatan Syariah dan Undang-undang, Akademi Pengajian Islam Universiti Malaya, dan boleh dihubungi di sitiaisyah.samudin@um.edu.my